बीभत्स पशुबलि

यत्रतत्र लम्पसार परेका देखिन्छन् टाउको काटिएका राँगाहरू । पूरै युद्धक्षेत्रझँै रगताम्य देखिएको छ, बाराको गढीमाई मन्दिर आसपासको क्षेत्र । अठार हजारभन्दा बढी राँगा ढाल्दै सुरु भएको छ पाँचवर्षे गढीमाईको मेला । यस्तो पशुबलिको सिलसिला लाखौँको संख्यामा हाँस, कुखुरा र बोकाको बलिसम्म जारी रहनेछ मेलारूपी बधशालामा । हिंसाको यो बीभत्स खबर संसारभरिका हजारभन्दा बढी मिडियाले प्रमुखतका साथ प्रचार-प्रसार गरेका छन् । यसले नेपालको हिंस्रक तस्बिर विश्वसामु प्रस्तुत गरेको छ । पशुबलिको संख्या ठूलो हुनुको पछाडि धर्मको आड रहेको पाइन्छ । पशुबलिका लागि हतारिएका धर्मभीरुहरूलाई आफ्ना मनोकामना पूरा हुने आशाले पनि बल प्रदान गरेको देखिन्छ । विशेषतः हिन्दुधर्म र धर्मको नाममा गरिने हिंसाचारी संस्कृतिले बलिप्रथालाई धेरै नै टेवा दिएको छ । यस अर्थमा गढीमाई मेलामा जारी लाखौँको बलिको पृष्ठभूमिमा धर्म, संस्कृति र मानवीय आकांक्षा जोडिएको छ । निःसन्देह व्यक्तिका सांस्कृतिक तथा धार्मिक आस्थाको सम्मान हुनैपर्छ । तर, धार्मिक आस्थाका नाममा हुने हिंसा कहीँ-कतै स्वागतयोग्य हुन सक्दैन । मनोकामना सिद्धि गर्ने नाममा गढीमाईमा भएको पशु-हत्या पनि विवादरहित हुन सकेन ।
हप्ता दिनमा लाखौँको संख्यामा पशुबलि दिइनु कदापि गर्वको विषय हुन सक्दैन । गढीमाईको मेलामा दिइएको लाखौँको पशुबलि संसारकै ठूलो बलिप्रथा पनि हुनसक्छ, तर त्यो आफँै गर्व गर्नलायकको सुप्रथा भने होइन । सांस्कृतिक-धार्मिकप्रथाको नाममा गरिने ठूलो संख्यामा बलिप्रथाले वास्तवमा हिंसाचारको नमुना र बीभत्सताको कुरूप तस्बिर मात्रै प्रस्तुत गरेको छ । यस अर्थमा यस्तो बलिप्रथा र हिंसाचार विरोधयोग्य देखिन्छ, त्याग्नयोग्य देखिन्छ । हुन त धर्मका नाममा हुने बलिप्रथा रोक्न माग नभएको होइन, विरोध नभएको पनि होइन । यसरी बलि रोक्न माग गर्नेमा भारतीय लोकसभाकी सदस्य तथा वातावरणवादी कार्यकर्ता मेनका गान्धीदेखि नेपालका नागरिक आन्दोलनका अगुवा कृष्ण पहाडीसम्म देखिएका थिए । त्यस्तै, कलाकार हरिवंश आचार्य, मदनकृष्ण श्रेष्ठदेखि तपस्या गरेर चर्चामा आएका रामबहादुर बमजनले समेत बलिप्रथाको विरोध गरेका थिए । बमजनले बलिप्रथा रोक्न बधशालाको मुख्यढोकैमा पुगेर विरोध दर्ज गर्ने र बलिप्रथा रोक्ने प्रचार पनि गरिएको थियो, जुन उनको अज्ञातवाससँगै हल्लामै सीमित भएको छ । बेठीक कुप्रथाको विरोधमा उठेका आवाज सही भए पनि विरोधको तरिका सही भएन भने विरोधको औचित्यमाथि नै प्र्रश्न उठ्न सक्छ । यस तथ्यतर्फ बलिप्रथाका विरोधीहरू सचेत हुनु जरुरी छ ।
मानव सभ्यताको विकासको क्रममा मानिसले अँगालेका यस्ता बलिप्रथा आज-भोलि पनि उत्तिकै महत्त्वका साथ धान्दै आएका छन् । आजभन्दा २५ सय वर्षअगाडि नै पशुहरू कृषि उत्पादनका लागि अत्यावश्यक भएकाले नेपाललगायत सिंगो दक्षण्िा एसियामा पशुबलिविरुद्ध अभियान नै छेडिएको थियो । धर्म र संस्कृतिको नाममा व्याप्त पशुबलिविरुद्ध नेपालबाटै अहिंसा र शान्तिको सन्देशसहित बौद्ध अभियान चलेको तथ्य यहाँ स्मरणीय छ । अहिंसा र शान्तिको सन्देश दिने नेपालमै आजसम्म पनि लाखौँको संख्यामा अत्यन्त बीभत्स ढंगले पशुमाथि हिंसाचार जारी राखिनु पक्कै पनि लाज र शर्मको विषय हो । त्यसैले कुनै पनि धर्मको नाममा जारी बीभत्स पशुबलिविरुद्ध आवाज उठाउन, अनि अहिंसा र शान्तिको सन्देश छर्न आवश्यक छ ।